Leonid Ter Asaturow i epopeja wo造雟ka. Wojenne losy koni czystej krwi arabskiej 1939-1946, cz. 3

 

Autor: Hanna Sztuka | Data dodania: 2019-06-11

 

--
Forta 1943 (Kuhailan Abu Urkub - Porta), hod. Gumniska. Fot. arch.
M造nów, O造ka, Dera幡e – droga do Niemiec

 

Konie angloarabskie i arabskie gromadzono w O造ce od 1939 roku a w M造nowie k/Dubna od 1940 roku. Od 1941 roku jako kierownik stadniny w O造ce pracowa Leonid Ter Asaturow, k豉d帷 ogromne zas逝gi dla organizacji samej stadniny, jak równie w odszukiwaniu rozproszonych koni oraz wyszukiwaniu cennych osobników u prywatnych hodowców. Poszukiwania te, prowadzone wspólnie z inspektorem Micha貫m Jankowskim oraz Adamem Sosnowskim, pozwoli造 wkrótce na zgrupowanie warto軼iowych koni arabskich i angloarabskich w M造nowie. W tym czasie, dzi瘯i cz瘰tym objazdom w terenie, Adam Sosnowski i Micha Jankowski odnale幢i i zidentyfikowali mi璠zy innymi janowsk Ofirk, zaginion podczas ewakuacji stadniny w roku 1939.

 

--
Leonid Ter Asaturow, fot. arch.
Dawny zamek Radziwi陶ów w O造ce k/ㄆcka by, z uwagi na swoj infrastruktur, dobrym miejscem na gromadzenie szlachetnych koni, w tym równie arabskich, i prowadzenie hodowli na chwa喚 III Rzeszy. Ju w grudniu 1939 roku Niemcy utworzyli tu stadnin koni, której kierownictwo powierzono Leonidowi Ter Asaturowowi, który w roku 1941 przeniós si do M造nowa. W tej samej O造ce, gdzie wspaniali niemieccy hodowcy zadbali o polskie konie, od lipca 1941 roku funkcjonowa這 getto 篡dowskie dla 4,5 tys. ludzi, których ostatecznie rozstrzelano w ko鎍u lipca 1942 roku. W roku 1943 O造ka sta豉 si te schronieniem dla polskich uchod嬈ów z Rzezi Wo造雟kiej. Ironia losu sprawi豉, 瞠 Polacy ci, chroni帷 si w zamku Radziwi陶ów, razem z Niemcami bronili si przed atakami UPA. Pomimo to w O造ce z r彗 ukrai雟kich nacjonalistów zgin窸o 87 Polaków.

 

--
Zdzis豉w Hroboni, fot. arch.
Pod koniec grudnia 1943 roku, w zwi您ku ze zbli瘸j帷ym si frontem, stadnina z O造ki, wraz z do陰czonymi stadami z M造nowa i Dera幡ego, zosta造 ewakuowane do Wolsztyna w województwie pozna雟kim. 3 stycznia 1944 roku ca豉 za這ga niemiecka wyjecha豉 z O造ki, wycofuj帷 si przed nadci庵aj帷ymi wojskami sowieckimi. Jakie by造 tu豉cze losy Leonida Ter Asaturowa i koni ze stadniny M造nów-O造ka, nie wiemy. Dalsza ewakuacja zosta豉 zarz康zona we wrze郾iu 1944 roku w okolice G這gowa i Wschowy, a w styczniu 1945 roku dalej w g陰b Niemiec. Koniec wojny zasta konie ze stadnin M造nów, O造ka i Dera幡e w górach Harzu, w miejscowo軼i Goslar, gdzie zosta造 w po這wie maja 1945 roku przej皻e przez Zarz康 Stadnin Polskich w Niemczech. Zdzis豉w Hroboni, który uczestniczy w wojennej epopei polskich stadnin, opiekuj帷 si grup koników polskich, tak opisa pocz徠ki wolno軼i („Ko Polski” nr 1(13)1969): „Tam te zasta Leonida Ter Asaturowa koniec wojny. Pocz徠ki wolno軼i okaza造 si dla Niego, jak i dla stadniny, szczególnie ci篹kie. Cz窷 mniej odpowiedzialnych pracowników porzuci豉 prac i posz豉 na wygodniejszy chleb do zorganizowanych przez aliantów obozów dla wysiedle鎍ów, gdzie otrzymali za darmo mieszkanie i ca趾owite utrzymanie, a nie trzeba by這 pracowa. W Goslarze zosta tylko niez這mny kierownik i grupa solidnych pracowników, którzy w trudnych warunkach opiekowali si stadnin, sk豉daj帷 si z oko這 100 matek, nie licz帷 m這dzie篡. Da造 si odczu równie ogromne braki paszowe. Jednocze郾ie przysz造 i nowe k這poty. Grupa wp造wowych Niemców usi這wa豉 przej望 polskie konie. Wykorzystuj帷 nawi您ane z Amerykanami stosunki i znajomo嗆 j瞛yka, sprowadzili wojskow komisj z這穎n z ludzi o wysokich szar瘸ch, która nieprawnie poleci豉 zlikwidowa stadnin i konie odda Niemcom. Ratunek znalaz Ter Asaturow w miejscowym ameryka雟kim komendancie – poruczniku O’Hara. Ten, b璠帷 uczciwym cz這wiekiem, od razu zorientowa si w tych kombinacjach i mimo ni窺zej szar篡, zdo豉 dotrze do odpowiednich w豉dz i zapewni stadninie bezpiecze雟two. Jednocze郾ie przydzieli dla potrzeb stadniny lotnisko w Goslarze, gdzie doskona豉 trawa ratowa豉 polskie konie przed g這dem”. Latem 1945 roku Leonid Ter Asaturow skontaktowa si z dr. Henrykiem Harlandem i dzi瘯i temu konie zosta造 przej皻e przez Zarz康 Stadnin Polskich w Niemczech i przeniesione do brytyjskiej strefy okupacyjnej w specjalnie dla nich przydzielonym maj徠ku w Erichsburgu k/Einbecku. Konie arabskie ze stada M造nów/O造ka zosta造 do陰czone do koni arabskich w Nettelau, zwanego umownie stadnin janowsk, prawdopodobnie jeszcze na jesieni 1945 roku.

 

--
Za豉dunek w porcie w Kilonii, 1946, fot. A. Pr康zy雟ki
W 1946 roku konie zacz窸y partiami wraca do Polski w ramach rewindykacji koni hodowlanych prowadzonej przez Zarz康 Stadnin Polskich w Niemczech. Dzia豉nia Zarz康u Stadnin Polskich w Niemczech doprowadzi造 do uznania prawa pa雟twa polskiego do koni hodowlanych wywiezionych z terenów Polski do Niemiec podczas wojny. Uratowane z wojennej po穎gi konie angloarabskie pochodz帷e z wo造雟kich stadnin M造nów, O造ka i Dera幡e powróci造 do kraju. Cz窷 z nich zosta豉 w陰czona do SK Walewice, cz窷 do SK Kurozw瘯i, tworz帷 podstawy hodowli koni angloarabskich. Wraz z arabami i angloarabami powróci豉 do kraju niewielka, ale niezwykle cenna grupa, sk豉daj帷a si z ogiera i 6 klaczy tarpanowatych koników z Dera幡ego. Koniki z Dera幡ego wzmocni造 krajow hodowl tego typu koni i umo磧iwi造 jej odbudow. Najcenniejsze linie krwi koników polskich wywodz si w豉郾ie z grupy wo造雟kiej.

 

Konie rozproszone na po逝dniu Polski

 

--
Ferha 1943 (Kuhailan Abu Urkub - Ud盥a), hod. Gumniska, fot. arch.
Najmniej szcz窷cia mia造 stadniny prywatne obj皻e nadzorem Wehrmachtu i prowadz帷e hodowl przez ca造 okres okupacji: Gumniska i Pe趾inie. Podczas ewakuacji na zachód na prze這mie lat 1944-1945 stadnina Gumniska zatrzyma豉 si w Racocie. Nie dysponuj帷 odpowiedni liczb pracowników (którzy wcze郾iej uciekli przed zbli瘸j帷ym si frontem), musia豉 swoje konie pozostawi w Racocie. W鈔ód klaczek z rocznika 1943 znalaz豉 si klaczka Forta (Kuhailan Abu Urkub – Porta/Nedjari), po wojnie za這篡cielka niezwykle cennej sublinii i Ferha (Kuhailan Abu Urkub – Ud盥a/Kuhailan Kruszan or.ar.), urodzone w 1943 roku w Gumniskach oraz kilkana軼ie roczniaków i dwulatków po ogierze Kuhailan Abu Urkub. Bogdan Zi皻arski, który nie opu軼i koni do ko鎍a, nie pozostawi 瘸dnej wzmianki o tym trudnym okresie swojego 篡cia. Mo瞠, jak sugeruje Roman Pankiewicz, by to dla niego zbyt du篡 szok? „Zagin窸y przecie ogiery i klacze, które wyszukiwa po ca貫j Europie i Arabii i które chowa przez lat prawie dwana軼ie. By mo瞠 by 鈍iadkiem, jak rabowano zas逝穎ne, wysoko廝ebne klacze”.
--
Bogdan Zi皻arski w stroju arabskim, ksi捫 Roman Sanguszko i og. Achmet, fot. NAC (Narodowe Archiwum Cyfrowe)
Bogdan Zi皻arski po wojnie nie by „ulubie鎍em” nowych w豉dz. Jego 鄉ia貫 projekty realizowane dla ksi璚ia Sanguszki i wybitne osi庵ni璚ia wy軼igowe oraz hodowlane by造 w nowych czasach obci捫eniem, a jego wiedza i do鈍iadczenie nie by造 nikomu potrzebne. Zmar w zapomnieniu w PGR k/Milicza, gdzie pracowa jako kierownik 廝ebi璚iarni. Przetrwa豉 ustna informacja, jak po jego 鄉ierci spalono ogromne ilo軼i ksi捫ek i dokumentów zawini皻e w ko責ry. Ostatnie archiwa Sanguszków przepad造 na zawsze.

 

Poza gównymi grupami koni arabskich, które uratowa造 si przed grabie膨 frontow lub nie zosta造 wywiezione w g陰b Niemiec, pozosta這 w Polsce troch klaczy i 廝ebi徠 wywodz帷ych si ze stadniny w Pe趾iniach, 妃i這wicach i innych niewielkich o鈔odków. Ratowaniem tych niedobitków zaj窸a si grupa oddanych koniom ludzi z dr. Edwardem Skorkowskim, dr. W豉dys豉wem Biela雟kim, dr. Edwardem Skuci雟kim, Adamem Sosnowskim i Mieczys豉wem G喚bockim.


--
Mira 1942 (Wielki Szlem - Hirfa), hod. Pe趾inie, fot. arch.
W 1943 roku pe軟omocnik ksi璚ia Czartoryskiego – Wiktor de Junien-Sarnecki, poprosi Stefana Dubiela, ówczesnego rz康c gospodarstwa w Barwa責zie Górnym ko這 Kalwarii Zebrzydowskiej, o ratowanie koni arabskich, znajduj帷ych si wówczas w Sieniawie. Po uzyskaniu zgody w豉軼iciela, konie zosta造 umieszczone w maj徠ku. Pó幡 jesieni 1944 roku Niemcy zarz康zili ewakuacj stadniny na Morawy. Wobec narastaj帷ego chaosu, Stefan Dubiel (穎軟ierz AK), w porozumieniu z gen. Brunonem Olbrychtem, postanowili nie wysy豉 koni, ale ukry je u ch這pów ze wsi 瘯awica k/Wadowic. W zamian za przechowanie cennych arabów obiecano ch這pom konie robocze, której to obietnicy po wojnie z trudem, ale dotrzymano. Na szcz窷cie Niemcy zgubili 郵ad stadniny, a pobyt koni w ch這pskich stajniach trwa jedynie trzy miesi帷e. Niezw這cznie po przej軼iu frontu Stefan Dubiel odebra konie od gospodarzy i przekaza je Mieczys豉wowi G喚bockiemu. Stefan Dubiel przekaza równie dr. Edwardowi Skorkowskiemu informacj, 瞠 w Barwa責zie Górnym znajduje si ocala豉 cz窷 stadniny koni czystej krwi arabskiej z ordynacji ksi捫徠 Czartoryskich z Sieniawy, pod opiek Józefa Majchrzaka, który wielkim staraniem i po鈍i璚eniem ocali konie od grabie篡.

 

--
Musailima 1943 (Wielki Szlem - Tarcza), hod. Pe趾inie, fot. arch.
„Otrzymawszy wiadomo嗆, 瞠 w Barwa責zie Górnym, pod opiek koniuszego Józefa Majchrzaka (by貫go koniuszego stadniny w Breniowie), ocala豉 cz窷 koni czystej krwi arabskiej pochodz帷a z ordynacji ksi捫徠 Czartoryskich, dr E. Skorkowski zorganizowa przeprowadzenie ich do Krakowa. Konie przyby造 do Krakowa 20 lutego 1945 roku w op豉kanym stanie (by造 przechowywane przez d逝窺zy czas w lesie, zupe軟ie bez paszy), w wi瘯szo軼i nawet bez kantarów, a jedynie z krowimi 豉鎍uchami lub nawet z drutami na szyjach”*. Konie zosta造 tymczasowo umieszczone w maj徠ku w Górce Narodowej. W pocz徠kowym okresie uda這 si zgromadzi jednego ogiera i 5 klaczy czystej krwi arabskiej oraz jedn klacz xx oraz ogierka xo. W ten sposób do Górki Narodowej dotar造 czystej krwi: 3-letni ogier Beithar (Kaszmir – Bussorah/D磨ngishan III), klacze Atfa (D磨ngishan III – PomponiaII/Mazepa I), Bussorah (D磨ngishan III – Ryfka/Mazepa I) i Akra (Kaszmir - Atfa/D磨ngishan III), 3-letnie klaczki Gahdar (Wielki Szlem – Gadila/Kaszmir), Mord瘸na (Kaszmir – Unaiza/Gazal I), 2-latki Uszmir (Kaszmir - Unaiza/Gazal I) i klacz Alhambra (Kaszmir – Atfa/D磨ngishan III) oraz roczniaki Atszlemra (Wielki Szlem – Atfa/D磨ngishan III), Buszlemra (Wielki Szlem – Bussorah/D磨ngishan III), Odessa (Rozmaryn – Ostenda II/Rosomak) i Unamira (Kaszmir – Unaiza/Gazal I), a tak瞠 klacz pe軟ej krwi angielskiej Irri Gloria (hod. Krasne) oraz ogierek pó趾rwi Odaboy (Cowboy xo – Oda III oo). Z rozgrabionej stadniny pe趾i雟kiej dosz造 jeszcze, odnalezione w marcu 1945 roku przez Ludwika Byszewskiego, dwie 3-letnie klacze czystej krwi, córki Wielkiego Szlema – Mira (od Hirfa/Kaszmir) i Musailima (od T璚za/Nizam-Pasza).

 

Ocalone konie bardzo chorowa造 na zo透y oraz cz瘰te kolki z powodu z貫go 篡wienia. Dzi瘯i opiece dr. Biela雟kiego uda這 si unikn望 start, ale nale瘸這 znale潭 dla koni odpowiednie miejsce i zapewni pasz. Wybór dr. Skorkowskiego pad na stosunkowo ma這 zniszczony maj徠ek Raba Wy積a. W豉dze ten wybór zatwierdzi造. W pocz徠kach maja 1945 roku dr Skorkowski odnalaz w Zakrzowie k/Tarnobrzegu ogiera Mlech Pe趾i雟ki 1942 (Wielki Szlem – Hilla/Kaszmir). Do transportu ogiera do陰czono ocala陰 w Okocimiu, urodzon w Starym Siole klacz Kalia 1942 (Drop – Kaszma/Kaszmir) – jedyn wówczas w Polsce przedstawicielk rodziny Sahara or.ar.


Na pocz徠ku czerwca 1945 roku stadnin, która sk豉da豉 si ju nie tylko z arabów pe趾i雟kich, ale równie z zebranych wielu koni pó趾rwi, przep璠zono pieszo z Górki Narodowej do Raby Wy積ej. Jednak pobyt w tym miejscu trwa krótko, poniewa maj徠ek przej窸a Izba Rolnicza. W ko鎍u kwietnia 1946 roku araby z Raby Wy積ej skierowano do Nowego Dworu k/砰wca, gdzie do陰czy造 do stadniny rewindykowanej z Topolczanek w Czechos這wacji. Konie pó趾rwi skierowano do υsosiny Dolnej w S康eckiem, w celu utworzenia o鈔odka hodowli konia rodzimego.

---------------------------------------------------

* Nieznane losy pe趾i雟kiej stadniny koni, Maciej Jankowski, Ko Polski 1990

 

Czytaj wi璚ej na ten temat:

Józef Tyszkowski i jego epopeja. Wojenne losy polskich koni arabskich 1939-1946, cz. 1

Niemcy w Janowie. Wojenne losy polskich koni arabskich 1939-1946, cz. 2

Po jasnej stronie: Stefan Zamoyski - (nie)zapomniany bohater

Po ciemnej stronie: Gustav Rau ku chwale Trzeciej Rzeszy